Hoe staan marxisten tegenover religie?

Marx schreef: “De religieuze ellende is tegelijkertijd de uitdrukking van de werkelijke ellende en het protest tegen de werkelijke ellende. De religie is de verzuchting van het verdrukte schepsel, het gemoed van een harteloze wereld, zoals ze ook de geest van geestloze toestanden is. Zij is het opium van het volk.”

Artikel door Conor Payne (Socialist Party, ISA in Ierland)

Deze woorden vatten het dubbele karakter van godsdienst in de kapitalistische samenleving samen. Het is zowel een pijler van die samenleving als een reële bron van troost voor hen die eronder lijden. De wetenschappelijke vooruitgang van de laatste eeuwen betekent dat de mensheid niet langer bovennatuurlijke verklaringen nodig heeft om de natuurlijke wereld of de menselijke samenleving te begrijpen. Toch blijft religie niet alleen bestaan, maar ook bloeien. Om dit te begrijpen moeten we zowel kijken naar hoe religie wordt gebruikt door de kapitalistische heersende klasse als naar wat het vaak betekent voor de arbeidersklasse en voor onderdrukte mensen.

Extreemrechts en autoritarisme staan wereldwijd erg sterk en richten zich tegen minderheden, vrouwen- en LGBTQ-rechten en sociale vooruitgang. Religieus fundamentalisme maakt hier vaak integraal deel van uit – van evangelisch rechts in de VS en Latijns-Amerika tot theocratische regimes in Iran, Afghanistan en Saoedi-Arabië en de meest fanatieke delen van de Israëlische staat die beweren dat God hen het bezette Palestijnse land heeft gegeven.

Tegelijkertijd is sektarisme en de vervolging van religieuze minderheden een kenmerk van elke kapitalistische samenleving. Op dit moment wordt islamofobie in het Westen gebruikt door extreemrechts, maar ook door de heersende klassen in het algemeen. Het wordt gebruikt om migranten te demoniseren, imperialistische oorlogen te rechtvaardigen en de slachtoffers van deze oorlogen te ontmenselijken.

De religieuze overtuigingen van de overgrote meerderheid van gewone werkenden hebben niets te maken met dit soort agenda van verdeeldheid en ontmenselijking. Voor de meesten is godsdienst een belangrijke bron van inspiratie, van troost, zingeving en gemeenschap. Dit is begrijpelijk in een wereld waar we vaak extreem vervreemd zijn van de natuur, ons werk en andere mensen, en waar het systeem zoveel van ons leven reduceert tot zielloze sleur. Zelfs waar de traditioneel georganiseerde godsdienst in verval is, kijken velen naar alternatieve spirituele en mystieke praktijken.

Als socialisten behoren wij niet tot het kamp van degenen die spotten met religieuze overtuigingen of die, zoals Richard Dawkins of Christopher Hitchens, atheïsme of rationaliteit gebruiken om minderheden te demoniseren of de status quo in stand te houden.

Als het gaat om godsdienst en de staat, is het standpunt van socialisten eenvoudig: voor een volledige scheiding van kerk en staat, voor de vrijheid om godsdienst te belijden of niet te belijden zonder de rechten van anderen daarbij te schenden.

Marxisten verdedigen het recht op religieuze overtuigingen en verzetten zich tegen discriminatie van religieuze praktijken of gemeenschappen. Tegelijk erkennen marxisten de manieren waarop religie in de kapitalistische samenleving wordt gebruikt om de status-quo in stand te houden. In de meeste kapitalistische landen maken de leidende autoriteiten van de belangrijkste religies deel uit van de bredere heersende klasse, verbonden met de politieke, media en economische elites, en gebruiken ze hun posities om kapitalistische privileges voor te stellen als natuurlijk, door God gegeven enz. Tegelijkertijd maken veel mensen die strijden tegen onrechtvaardigheid en onderdrukking gebruik van hun verschillende religieuze tradities, en heel wat belangrijke radicalen, socialisten en revolutionairen waren gelovig.

Voor marxisten kunnen de onrechtvaardigheden van de kapitalistische samenleving alleen worden begrepen in materiële in plaats van spirituele termen. Het is een systeem waarin alles ondergeschikt is aan het streven naar meer winst voor een rijke minderheid, en deze minderheidsklasse is uiterst georganiseerd en bewust in het verdedigen van haar systeem. Tegelijkertijd is er voor de arbeidersklasse en de onderdrukten een materiële noodzaak om zich te organiseren om de lasten op te heffen die het systeem ons oplegt.

In het algemeen hebben religieuze of spirituele verklaringen van de wereld de neiging om deze realiteiten te verdoezelen en vormen ze een obstakel om het systeem waaronder we leven volledig te begrijpen. De revolutionaire theorie gaat uit van het inzicht dat de brutale wereld waarin we leven het werk is van mensen, niet van de goddelijke voorzienigheid, en ook dat het alleen door een strijd van de onderdrukte en uitgebuite meerderheid van de mensen kan worden getransformeerd.

Daarom zijn marxisten materialisten – niet omdat we de rol van religie in het leven van mensen vandaag verwerpen, maar omdat we een zo volledig mogelijk begrip willen hebben van het systeem waarin we leven, zodat we het zo effectief mogelijk kunnen bestrijden. 

Delen:
Printen:
Voorpagina van De Linkse Socialist