Boeren protesteren. Wie ellende zaait, oogst woede

In België en elders in Europa waren er de afgelopen weken opmerkelijke boerenacties voor leefbare inkomens en werkbaar werk. De acties, vooral de blokkades van havens, winkels en industriële centra, missen hun impact niet. Hoewel de politiek onder druk staat, is het ook helder dat wat vandaag op tafel ligt niet zal volstaan. Samen met de agro-industrie probeert de politiek op voor hen voordelige “oplossingen” aan te sturen, terwijl de meerderheid van (kleine) landbouwbedrijven in de kou blijft staan.

door Jeroen (Gent) uit maandblad De Linkse Socialist (vrijdag komt de maarteditie uit)

Werk moet lonen

De uitdrukking ‘een boerenstiel’ komt niet uit de lucht vallen. Boeren hebben altijd al zware arbeid verricht, maar dat levert niet altijd genoeg op om rond te komen. Het gemiddelde inkomen van een landbouwer is in Vlaanderen maar 68,1% van dat van een loontrekkende. Geen wonder dat steeds meer boeren er de brui aan geven. In de jaren 1980 waren er nog meer dan 120.000 landbouwbedrijven in België, in 2020 nog slechts 36.000. In 2022 was er een verdere daling met 2,3% tegenover 2021. 

Zeker de laatste jaren raken steeds meer boeren vast tussen de hamer van de stijgende prijzen van meststoffen, pesticiden, brandstoffen, voeders … en het aambeeld van de nauwelijks stijgende prijs die ze voor hun oogsten krijgen. De enige weg vooruit lijkt voor velen om telkens meer te produceren, ook als dit steeds meer werk en investeringen via dure leningen betekent. De gemiddelde oppervlakte per landbouwbedrijf steeg in Vlaanderen tussen 2005 en 2022 met de helft: van 18,3 hectare tot 27,6 hectare. Het aantal kippen per bedrijf nam toe van 31.499 tot 67.185, het aantal varkens van 1.362 tot 2.313 en het aantal runderen van 87 tot 157. 

Wie wint bij steeds meer schaalvergroting?

De consument wordt in elk geval niet beter van deze situatie. In 2023 nam de prijs voor voeding volgens het Prijzenobservatorium toe met 12,7%. Dit is niet alleen meer dan in de buurlanden, het is de hoogste stijging ooit in België! De internationale PIRLS-studie gaf aan dat 43% van de Vlaamse leerlingen uit het vierde leerjaar met honger naar school gaat.

Ook voor ons leefmilieu en onze gezondheid is deze grootschalige, industriële landbouw rampzalig. Hyperintensieve landbouw leidt tot overbemesting, vervuiling door pesticiden, een vermindering van de biodiversiteit en het draagt bij tot klimaatopwarming. Het huidige systeem dat boeren steeds verder drijft in schaalvergroting en intensivering van de landbouw is niet te verzoenen met de draagkracht van onze planeet. 

Wie wint wel? De agro-business (voederproducenten, chemische bedrijven, stallen- en machinebouwers …) en de banken bij wie de boeren moeten aankloppen om hun investeringen voor te schieten. Ook de grote voedselverwerkende bedrijven en de distributiesector boeken mooie winsten. Econoom Olivier Malay van de ULB berekende dat de Belgische voedselverwerkende bedrijven in 2022 maar liefst 33,2% meer winst boekten dan een jaar eerder. Uiteraard was de stijging het sterkst bij de grootste spelers: de zeven grootste bedrijven zagen hun winsten verzesvoudigen! Clarebout Potatoes boekte in 2022 167 miljoen winst tegenover een gemiddelde winst van 1 miljoen tussen 2018 en 2021. Eindeloze schaalvergroting speelt dus vooral in de kaart van de aandeelhouders van de allergrootste bedrijven. 

De valse vrienden van de boeren

Toch zweren belangenorganisaties van boeren, de Boerenbond op kop, bij maatregelen die de schaalvergroting verder moeten mogelijk maken. Laksere milieuwetgeving moet ervoor zorgen dat de megastallen sneller gebouwd kunnen worden en dat dure pesticiden of dikke lagen mest zonder al te veel beslommeringen over de velden kunnen worden uitgereden. 

Die opstelling is niet verwonderlijk. Reportagemagazine Pano wees eind 2022 nogmaals op de innige banden tussen de Boerenbond en de agro-industrie. De financiële holding achter de Boerenbond (MRBB, Maatschappij van Roerend Bezit van de Boerenbond) is voor 11% eigenaar van de bank KBC die veel leningen verschaft aan boeren. De MRBB heeft een vermogen van ongeveer 5 miljard euro en heeft belangen in meer dan 70 bedrijven in de financiële sector en de agro-industrie. De financiële belangen van de Boerenbond zorgen ervoor dat het zelf een drijvende kracht is achter schaalvergroting en intensivering. 

De traditionele partner van de Boerenbond, de christendemocratie, was één van de belangrijkste architecten van het Europese landbouwbeleid dat altijd al sterk op de grootste landbouwbedrijven was gericht. 80% van de Europese landbouwsubsidies gaan naar de 20% grootste spelers. Toch stelt CD&V-voorzitter Mahdi zonder schaamte dat het omzetten van landbouwgrond naar natuurgebied vandaag het probleem is. 

Als er ongenoegen is, probeert het Vlaams Belang een graantje mee te pikken. Onder de slogan ‘Red onze boeren’ schurkt het aan bij het nieuw opgerichte Farmers Defence Force. De hypocrisie is groot. Strenge Europese regels rond stikstofuitstoot worden op de korrel genomen, maar over de almacht van de agro-industrie piept extreemrechts niet. In de aanloop naar de verkiezingen zijn de radeloze boeren voor hen niet meer dan kiesvee. 

Solidariteit, offensieve strijd en echte oplossingen nodig

De acties van de boeren missen hun impact niet. De blokkades van de distributiecentra zorgden er al voor dat drie grote winkelketens een hogere prijs voor rundvlees beloofden. Het mag dan een peulschil zijn, ongeveer 250 euro extra per dier, het blijft opvallend dat er toegevingen werden afgedwongen. Enkele maanden geleden werd protest door personeel van Delhaize aan dezelfde centra ontruimd op deurwaardersbevel. 

Uit de keuze van de boeren om hun werkmateriaal, zoals tractoren, te gebruiken op protesten kan de arbeidersbeweging iets leren. Een goed uitgeruste blokkade opbreken en het risico lopen dat er een dag later nog meer tractoren staan, daar willen de supermarktketens hun vingers niet aan verbranden. Het toont de cruciale schakel van de distributiecentra voor de bazen van de supermarkten. Goed opgevolgde stakingen van het personeel van die centra kunnen eenzelfde effect hebben, zeker als duizenden werkenden uit de sector en sympathisanten eveneens gemobiliseerd worden. 

De acties genieten een brede steun van de bevolking. Zelfs in de files aan de geblokkeerde havens vonden de cameraploegen nauwelijks iemand die geen begrip had voor de boeren. De werkgevers en de rechterzijde, waaronder de N-VA van De Wever, mompelden dat het afsluiten van de haven niet mag, maar een veldslag met de ordediensten organiseren durfden ze deze keer niet. 

De agro-industrie en zijn politieke vertegenwoordigers proberen de steun onder de bevolking te ondergraven door de valse tegenstelling tussen boeren en consumenten te creëren, of tussen aandacht voor ons leefmilieu en een leefbaar inkomen voor de boeren.  Acties zoals het blokkeren van de aanplanting van geboortebossen in Mol of Langemark-Poelkapelle, werken vooral verdelend.  

Nieuwe acties bouwen best voort op de sterktes van de beweging. Toeslaan daar waar het pijn doet: in de economie, met blokkades van distributiecentra, voedselverwerkende bedrijven en havens. De brede steun onder de bevolking zichtbaar maken in actieve solidariteit. Waarom geen nationale betoging organiseren met de steun van de vakbonden (met minstens een stakingsaanzegging in de distributiesector) en middenveldorganisaties (waaronder milieuorganisaties)? Dat zou een echte gamechanger zijn. 

De beweging moet zich ook wapenen met eisen die een echt verschil maken in het dagelijkse leven van de boerenbevolking. Nationalisatie van de financiële sector om de schulden van de boeren kwijt te schelden op basis van bewezen noden en om een publiek landbouwinvesteringsfonds op te zetten voor de vergroening van de landbouw. Breek de macht van de agro-industrie en de distributiesector door ze in publieke handen te plaatsen, zodat planning op basis van quota en gereguleerde prijzen mogelijk wordt, waarbij zowel onze koopkracht als de inkomens van de boeren gegarandeerd worden. Ontlast de boeren door administratieve ondersteuning te voorzien. Het instellen van een voorkooprecht op alle landbouwgrond voor de gemeenschap en onteigening van grootgrondbezitters, banken en speculanten kan de basis vormen voor een publieke grondenbank die grond ter beschikking stelt aan de boeren, te beginnen met de kleinste bedrijven. Een dergelijke aanpak gaat regelrecht in tegen het dodelijke systeem dat de bodem, de fauna, de flora en de hele bevolking verarmt ten voordele van een paar handvol aandeelhouders.

Een eerlijke prijs?

De protesterende boeren herhalen steevast: “We krijgen geen eerlijke prijs voor onze producten.” Hoe komt dit?

Natuurlijk hebben prijsonderhandelingen tussen producenten en fabrikanten of distributeurs niet hetzelfde effect op de kleine en de grote landbouwbedrijven (grote graantelers, intensieve veehouderijen, enz.). Door de concurrentie drijft de agribusiness de prijzen onder het lonende tarief voor kleine boeren. 

Marktprijzen zijn gebaseerd op de sociaal noodzakelijke arbeidstijd voor de producten, maar dan op wereldniveau. Dit vertegenwoordigt niet de productiekosten van een kleine producent. Daarom zijn ze verplicht om onder de kostprijs te verkopen. 

Kleine landbouwbedrijven kunnen alleen overleven dankzij overheidssubsidies, waarmee ze amper het hoofd boven water houden. In feite zijn die subsidies vooral een geschenk aan de distributiesector. Ze leggen het verschil bij tussen wat de distributeur betaalt en de waarde van de producten. 

Landbouwproducten onder de kostprijs verkopen is de sleutel tot het probleem van de lage inkomens van boeren. Maar hoe kan dit verboden worden? In een kapitalistische economie kan een afwijkende prijsvorming in bepaalde sectoren slechts iets tijdelijk zijn. Het zou bovendien tot hogere consumentenprijzen leiden, wat de vraag zou drukken. Een dalende vraag zet opnieuw druk op de prijzen die aan de producenten worden betaald. Om op lange termijn lonende prijzen op te leggen, moeten we de controle over de agro-industrie en de distributeurs overnemen, d.w.z. nationaliseren onder democratische controle en beheer van de gemeenschap.

Delen:
Printen:

Steun ons: plaats uw boodschap in onze mei-editie!

Voorpagina van De Linkse Socialist

Uw boodschap in onze mei-editie