Dossier. Trotski en de Balkanoorlogen

Door George Martin Fell Brown (Socialist Alternative, ISA in de VS)

Op 8 oktober 1912 verklaarde het Koninkrijk Montenegro de oorlog aan het Ottomaanse Rijk. Montenegro kreeg al snel het gezelschap van Servië, Griekenland en Bulgarije, waarmee de Eerste Balkanoorlog begon. Deze werd gezien als een oorlog van nationale bevrijding tegen de Ottomaanse overheersing, die uit het grootste deel van zijn Europese grondgebied werd verdreven. De inter-imperialistische rivaliteit tussen de grootmachten speelde zich echter achter de schermen af. Op 29 juni 1913 begon een Tweede Balkanoorlog toen de grootmachten de overwinnaars van de eerste oorlog, samen met het voorheen neutrale Roemenië, tegen elkaar opzetten. Het jaar daarop laaide het nationale conflict voor de derde keer op, maar het resultaat was, in plaats van een Derde Balkanoorlog, de Eerste Wereldoorlog.

Toen de Balkanoorlogen uitbraken, maakte de Russische revolutionair Leon Trotski ze van dichtbij mee. Hij was verbannen naar Wenen na de nederlaag van de Russische revolutie van 1905 en werkte als journalist voor de linkse Oekraïense krant Kievskaya Mysl (Kyivan Thought). In de Balkan was hij oorlogscorrespondent.

Deze artikelen, samen met materiaal dat Trotski schreef voor de ondergrondse revolutionaire pers, werden voor het eerst verzameld in het Russisch in 1926 als deel VI van zijn Sochineniia (Verzameld Werk). Ze werden voor het eerst vertaald in het Engels in 1981 onder de titel ‘The Balkan Wars 1912-1913’.

In deze verzameling behandelt Trotski de Balkanoorlogen vanuit verschillende invalshoeken. Er zijn profielen van leidende figuren in de Balkanpolitiek en interviews met gewonde en gevangen soldaten. De berichtgeving varieert van de intriges van de grootmachten tot het leven in de Joodse getto’s van Bulgarije. Er zijn polemieken tegen burgerlijke politici en verslagen over de groeiende socialistische beweging.

Dit alles leidt tot een diepgaande marxistische analyse van de nationale conflicten en imperialistische rivaliteiten die de wereld kort daarna in de “oorlog om alle oorlogen te beëindigen” zouden storten. De Eerste Wereldoorlog onthulde de degeneratie van de Tweede Internationale, waarvan de leidende figuren de burgerij van hun eigen land steunden in de oorlog. Trotski’s analyse is des te belangrijker omdat het de perspectieven biedt van de revolutionairen die zich tegen die degeneratie verzetten.

In de huidige Nieuwe Koude Oorlog zien we opnieuw opkomende nationale conflicten en inter-imperialistische rivaliteit. Hoewel geschreven in een ander tijdperk, bieden Trotski’s geschriften over de Balkanoorlogen belangrijke inzichten voor socialisten vandaag.

Ongelijke en gecombineerde ontwikkeling

De natiestaat heeft niet altijd bestaan, maar is grotendeels een product van de burgerlijke revoluties van de 17e, 18e en 19e eeuw. Deze revoluties ruimden oude feodale dynastieke banden uit de weg en vestigden een democratische heerschappij, zij het op kapitalistische basis. De nationale bewegingen op de Balkan werden geconfronteerd met vergelijkbare feodale verhoudingen, die verankerd waren in het Ottomaanse, Russische en Oostenrijks-Hongaarse rijk. Maar aan het eind van de 19e eeuw had de burgerij zich gevestigd als de wereldwijde heersende klasse.

In 1905 maakte de eerste Russische revolutie het mogelijk dat de arbeidersklasse de macht zou grijpen voordat de burgerij haar revolutie had voltooid. Deze revolutie vond weerklank op de Balkan en inspireerde de Roemeense boerenopstand van 1907 en de Jong-Turkse Revolutie van 1908 in het Ottomaanse Rijk.

Op basis van de ervaringen van de Russische revolutie van 1905 ontwikkelde Trotski zijn theorie van de Permanente Revolutie. In die tijd zag Trotski de theorie nog als specifiek voor Rusland. Toch zijn de bouwstenen van de theorie doorgedrongen in Trotski’s analyse van de sociale verhoudingen en revolutionaire ontwikkelingen op de Balkan.

De sleutel tot Trotski’s analyse was het begrip “ongelijke en gecombineerde ontwikkeling.” Economische ontwikkeling vindt ongelijk plaats over de hele wereld, maar is geïntegreerd in de wereldwijde economische ontwikkeling. Dit dwong feodale landen, zoals die op de Balkan, om het kapitalisme selectief van bovenaf op te bouwen. Dit betekende dat de opkomende burgerij veel meer gebonden was aan de oude feodale elite en bang was voor de revolutionaire rol van de arbeidersklasse. Daardoor konden ze niet dezelfde revolutionaire rol spelen als in de Franse en Amerikaanse revoluties.

In de Balkan werd dit verder bemoeilijkt door de nationale kwestie: de onopgeloste kwesties en geschillen over de rechten, grenzen en status van verschillende nationaliteiten en etnische groepen. De kleine, onafhankelijke Balkanstaten ontstonden door de diplomatieke intriges van de grootmachten in het Verdrag van Berlijn van 1878. Trotski beschreef de gevolgen van dit verdrag: “Daar werden alle maatregelen genomen om de nationale diversiteit van de Balkan te veranderen in een wirwar van kleine staten. Geen van hen mocht zich verder ontwikkelen dan een bepaalde limiet, elk afzonderlijk was verstrikt in diplomatieke en dynastieke banden en stond tegenover de rest, en ten slotte was iedereen veroordeeld tot hulpeloosheid ten opzichte van de grootmachten van Europa en hun voortdurende intriges en machinaties.” (p. 47)

De resulterende staten waren constitutionele monarchieën met democratische parlementen. Maar de heersende politieke partijen werden bepaald door hun relatie met de verschillende machten, met Russofiele partijen die het opnamen tegen Oostenrijkse partijen. De staten hadden hun eigen lokale imperialistische aspiraties terwijl ze onderworpen waren aan de imperialistische overheersing door Rusland, Oostenrijk-Hongarije en Turkije, die op hun beurt weer junior partners waren van de grote imperialistische machten Groot-Brittannië, Frankrijk en Duitsland.

Deze precaire regeling werd in de war gegooid door de opkomende klassenstrijd. Terwijl de Russische Revolutie van 1905 werd neergeslagen, zegevierde de Jong-Turkse Revolutie. Stakingen en boerenstrijd namen toe. Onafhankelijkheidsbewegingen in Armenië en Macedonië zagen de Jong-Turken aanvankelijk als bondgenoten. De Jong-Turken waren echter niet op de  arbeidersbeweging gebaseerd, maar op burgerlijke elementen onder de militaire officieren. Hoewel Trotski de Jong-Turkse revolutie verdedigde tegen contrarevolutionaire intriges van het tsarisme, waarschuwde hij ook: “Zodra de knoop van nationale tegenstellingen zich begint te ontrollen binnen het kader van het parlementarisme, zal de rechtervleugel van de Jong-Turken openlijk de kant van de contrarevolutie kiezen.” (p. 43)

Onderliggend aan deze waarschuwing noemde Trotski drie kwesties die de Jong-Turken niet konden oplossen: de arbeidskwestie, de boerenkwestie en de nationale kwestie. De Jong-Turkse regering verbood stakingen, handhaafde de lijfeigenschap en versterkte het Turkse nationalisme. Met dat laatste brak de nationale kwestie open.

Marxisme en de nationale kwestie

De nationale kwestie stelt marxisten voor belangrijke uitdagingen. Een juiste aanpak blijft essentieel om de eenheid van de arbeidersklasse op te bouwen en tegelijkertijd standvastig te zijn in het verdedigen van de democratische rechten van alle volkeren.

Marxisten steunen het recht van naties op zelfbeschikking, inclusief de vorming van afzonderlijke staten. Maar dit betekent niet dat we in alle omstandigheden voor afscheiding moeten pleiten. Het doel is internationale eenheid van de arbeidersklasse. Wanneer nationale onderdrukking wantrouwen zaait onder de arbeiders van de onderdrukte natie, is steun voor zelfbeschikking noodzakelijk om dat wantrouwen te doorbreken en de internationale eenheid te versterken.

Een gevaar bleek uit de aanpak van de Oostenrijks-Marxisten, een reformistische stroming in de socialistische beweging van die tijd. De Oostenrijks-Marxisten beperkten hun programma tot autonomie binnen de grenzen van het Oostenrijks-Hongaarse rijk. In plaats van internationalisme vertegenwoordigde dit een Oostenrijks chauvinisme dat een voorbode was van hun steun aan het Oostenrijkse imperialisme in de Eerste Wereldoorlog.

Veel figuren van reformistisch links hebben vandaag de dag soortgelijke fouten gemaakt. Jeremy Corbyn in Groot-Brittannië en Podemos in Spanje weigerden bijvoorbeeld het zelfbeschikkingsrecht voor respectievelijk Schotland en Catalonië te steunen. Dit werd gedaan in naam van de klasseneenheid, maar sneed hen af van de populaire onafhankelijkheidsstrijd.

Er bestaat ook een gevaar dat we simpelweg optreden als cheerleaders van nationale bevrijdingsbewegingen. In een artikel geeft Trotski een profiel van de Macedonische nationalistische revolutionair Khristo Matov. De methodes van Matov evolueerden van individuele terreurcampagnes tot diplomatieke allianties met de heersende klassen in verschillende landen.

Trotski sprak zich steeds sterk uit tegen de methoden van individuele terreur ter linkerzijde omdat ze de massa’s buitenspel zetten ten gunste van ‘heroïsche’ individuen. De Russische anarchisten en populisten raakten hierdoor geïsoleerd. Het bracht nationalisten zoals Matov in de armen van nationale heersende klassen die weinig op hadden met de massa: “Nationale revolutionairen, in tegenstelling tot sociale revolutionairen, proberen altijd hun samenzweerderige operaties te koppelen aan de activiteiten van dynastieën en diplomaten.” In deze nationalistische context dienen de terroristische acties “slechts om de langzame bewegingen van dynastieke en diplomatieke krachten te beginnen, aan te vullen en te stimuleren, en bij de eerste gelegenheid geven ze het politieke initiatief aan de laatsten.” (p. 334).

In recente tijden zagen we dit ook bij organisaties als het Ierse Republikeinse Leger (Provisional Irish Republican Army) en de Palestijnse Bevrijdingsorganisatie (Palestinian Liberation Organization), die een vergelijkbare route aflegden van individuele terreur naar opname in burgerlijke regeringen. Veel linkse mensen juichten deze krachten kritiekloos toe onder het mom van steun aan nationale bevrijding.

In tegenstelling tot beide misstappen kwam Trotski, samen met Lenin en de belangrijkste revolutionaire stromingen in de socialistische beweging op de Balkan, met de slogan van een Balkanfederatie: “De enige uitweg uit de nationale en staatkundige chaos en de bloedige verwarring van het Balkanleven is een vereniging van alle volkeren van het schiereiland in één economische en politieke entiteit, op basis van de samenstellende delen … Alleen de verenigde Balkanvolkeren kunnen de schaamteloze pretenties van het tsarisme en het Europese imperialisme echt de kop indrukken.” (p. 77)

In tegenstelling tot de Oostenrijks-Marxistische benadering, verdedigde Trotski expliciet het recht op onafhankelijkheid van het Oostenrijks-Hongaarse, Russische en Ottomaanse Rijk. Maar dit ging ook gepaard met oproepen aan deze onderdrukte naties om zich te verenigen en te federeren, op een vrije en vrijwillige basis. Dit vormde een uitdaging voor het chauvinisme van de onafhankelijke Balkanstaten die slogans van “Groot-Bulgarije”, “Groot-Servië” en “Groot-Griekenland” naar voren brachten.

Zoals Trotski uitlegde: “Staatseenheid van het Balkanschiereiland kan op twee manieren worden bereikt: ofwel van bovenaf, door één Balkanstaat uit te breiden, welke ook de sterkste blijkt te zijn, ten koste van de zwakkere – dit is de weg van uitroeiingsoorlogen en onderdrukking van zwakke naties, een weg die monarchisme en militarisme consolideert; ofwel van onderaf, door de volkeren zelf samen te brengen – dit is de weg van de revolutie, de weg die inhoudt dat de Balkandynastieën omver worden geworpen en de banier van een federale republiek wordt ontvouwd.” (p. 77)

Nationale bevrijding en imperialistische oorlog

Toen de Eerste Balkanoorlog uitbrak, leek het echter een andere kant op te gaan. De Balkanstaten verenigden zich in de Balkan Liga en voerden oorlog namens de bezette Balkangebieden. Ze reageerden op de bloedbaden die de Turkse staat aanrichtte tegen de Macedonische bevolking in Stip en Kocani. Geen van de grote mogendheden was direct betrokken, behalve het Ottomaanse Rijk, tegen wie ze vochten. De oorlog was populair en werd gevoerd onder het motto “De Balkan voor de Balkanvolkeren!” Dit leek het meest op een echte oorlog van nationale bevrijding.

De inter-imperialistische rivaliteit manifesteerde zich echter achter de schermen. De Entente mogendheden, Groot-Brittannië en Rusland, namen in het openbaar een neutrale positie in, maar speelden een belangrijke rol bij de oprichting van de Balkan Liga. Uit Trotski’s interviews met Balkanpolitici tijdens de oorlog blijkt dat ze unaniem Russische steun verwachtten als sleutel tot hun overwinning. Frankrijk, de andere Entente-macht, bleef alleen neutraal om een voortijdige confrontatie met Duitsland te vermijden. Ondertussen hielden de bondgenoten van Turkije, Duitsland en Oostenrijk-Hongarije, afstand omdat ze niet zeker wisten hoe stabiel het Ottomaanse bewind was.

Een voorbode van deze situatie kwam er in 1908 met de ‘Annexatiecrisis’. Oostenrijk-Hongarije profiteerde van de Jong-Turkse revolutie en annexeerde het door Turkije gecontroleerde Bosnië en Herzegovina. In reactie hierop eisten de Russische liberalen van Rusland militaire hulp voor de onderdrukte Balkanvolkeren. Trotski’s antwoord was destijds een ondubbelzinnig verzet: “Van onze kant moeten we de tsaristische regering niet versterken voor de strijd tegen Oostenrijk, we moeten haar niet voorzien van rekruten, we moeten niet stemmen voor haar begroting en leningen, zoals de Kadettenverraders in de Doema doen, maar we moeten haar integendeel op alle mogelijke manieren verzwakken, totdat we haar de ultieme doodsteek kunnen toedienen.” (p. 36)

Dit was niet alleen Trotski’s persoonlijke mening als een Russische buitenstaander, maar werd aangehangen door de belangrijkste socialistische partijen op de Balkan. Vanaf de Annexatiecrisis tot aan de Eerste Balkanoorlog ageerden de Balkansocialisten rond de Balkanfederatie als een expliciet tegenwicht tegen de poging van Rusland om zichzelf neer te zetten als bevrijder van de slavische bevolking. Aan het begin van de Eerste Balkanoorlog bleven de Balkansocialisten oppositie voeren, ook tegen de steun van de bevolking in. Trotski prijst in het bijzonder Dragiša Lapčević, de Servische sociaaldemocratische afgevaardigde in het parlement, voor het uitbrengen van de enige stem tegen oorlogskredieten.

De juistheid van deze benadering werd duidelijk naarmate de oorlogen zich ontwikkelden. Strijdende imperiale ambities tussen de Balkanstaten veroorzaakten scheuren in de eenheid van de Balkanvolkeren. De Eerste Balkanoorlog werd voorafgegaan door een reeks Albanese opstanden tegen de Ottomaanse overheersing, maar in de oorlog kozen de meeste Albanezen de kant van de Turken. Een teleurgestelde Servische soldaat die Trotski interviewde legde de reden uit: “De Albanezen realiseerden zich dat wat dreigde een opdeling van Albanië tussen Servië en Griekenland was, en ze moesten hun akkers, hun hutten en hun vee verdedigen.” (geciteerd p. 180)

De Albanese kwestie was een sleutelfactor tussen de Eerste en de Tweede Balkanoorlog. Aan het einde van de Eerste Balkanoorlog werd Albanië in het Verdrag van Londen onafhankelijk verklaard. Dit gebeurde op aandringen van Oostenrijk-Hongarije, dat dezelfde onoprechte oproepen tot zelfbeschikking deed als Rusland voor andere naties. Het eigenlijke doel van het Oostenrijkse imperialisme was om te voorkomen dat Servië toegang tot de zee zou krijgen. Servië en Griekenland werden op dat punt geblokkeerd en namen Macedonië in, wat een conflict met Bulgarije uitlokte. Dit leidde tot het uiteenvallen van de Balkan Liga en het begin van de Tweede Balkanoorlog.

Een belangrijk artikel komt aan het einde van de Tweede Balkanoorlog, waar Trotski debatteert met de Russische liberaal Ivan Kirillovitsj. Kirillovitsj was een van de voorvechters van de eerste oorlog, maar verklaarde de tweede oorlog tot een schande. In zijn aanval op Trotski’s verzet tegen de eerste oorlog gebruikte Kirillovitsj argumenten die vergelijkbaar zijn met die van de pro-imperialistische liberalen in het Westen en die worden gebruikt tegen degenen die zich verzetten tegen het imperialisme en zijn oorlogen: “Voor jou [Trotski] is dit alles eenvoudig: je verwerpt oorlog volledig, op elk moment en onder elke omstandigheid. Een oorlog in de Balkan of een oorlog in Patagonië, agressief of defensief, voor bevrijding of voor verovering – jullie maken geen onderscheid. Maar we vinden het noodzakelijk om de echte historische inhoud van de oorlog, de gegeven oorlog, de oorlog in de Balkan, te onderzoeken en we kunnen onze ogen niet sluiten voor het feit dat het hier gaat om de bevrijding van Slavische mensen van de Turkse overheersing. Niet sympathiseren met zo’n oorlog, hem niet steunen, zou simpelweg betekenen dat we, indirect zo niet direct, de Turkse heerschappij over de Slaven steunen.” (geciteerd p. 455)

Toen Kirillovitsj geconfronteerd werd met de schande van de tweede oorlog, probeerde hij willekeurig de twee oorlogen van elkaar te scheiden: “Ik zie geen noodzakelijk verband tussen deze oorlog en de vorige, de bevrijdingsoorlog. Ik ken zo’n verband niet en ik ontken dat het bestaat.” (geciteerd p. 456)

Trotski’s antwoord is inzichtelijk: “Bent u het er niet mee eens dat er tussen deze ‘schandelijke’ oorlog en de oorlog die u een ‘bevrijdende’ oorlog noemde een onverbrekelijk verband bestaat? U bent het er niet mee eens? Laten we de vraag nader bekijken. De emancipatie van de Macedonische boerenstand van feodale landheerlijke slavernij was ongetwijfeld iets noodzakelijk en historisch progressief. Maar deze taak werd uitgevoerd door krachten die niet de belangen van de Macedonische boeren voor ogen hadden, maar hun eigen hebzuchtige belangen als dynastieke veroveraars en burgerlijke roofdieren. Een dergelijke toe-eigening van historische taken is helemaal geen uitzonderlijke gebeurtenis. . . . Maar het is helemaal niet onverschillig wie deze taak op zich neemt en hoe. . . . Jullie slavofiele liberalen adverteerden als een bevrijdingsoorlog, een oorlog die, om militaire en dynastieke lusten te bevredigen, het verlangen van de Macedonische boerenbevolking naar bevrijding als uitgangspunt nam. Geen strijd van de Macedoniërs voor hun eigen vrijheid, maar een bloedige speculatie van de Balkandynastieën ten koste van Macedonië, was wat jullie in de pers en in de Doema ondersteunden.” (pp 455-456)

Dit is het begrip dat socialisten nodig hebben, zelfs vandaag, wanneer imperialistische machten en corrupte nationale kapitalisten beweren te vechten voor nationale bevrijding, zoals de Westerse machten in Oekraïne doen.

Revolutionaire partij

De Servische sociaaldemocraten stemden tegen oorlogskredieten in 1914, toen het conflict tussen Servië en Oostenrijk de Eerste Wereldoorlog uitlokte. Dit stond in schril contrast met de rol van de leiders van de Tweede Internationale, die op schandalige wijze de heersende klasse van hun eigen land steunden. Toen Trotski ‘Oorlog en de Internationale’ schreef, zijn aanklacht tegen het verraad van de Tweede Internationale, prees hij de Servische partij: “Als het idee van een ‘verdedigingsoorlog’ al enige betekenis heeft, dan was het in dit geval zeker van toepassing op Servië. Desondanks weigerden onze vrienden Lapčević en Kaclerović, onwankelbaar in hun overtuiging van de koers die zij als socialisten moesten volgen, de regering een motie van vertrouwen.”

Na de ineenstorting van de Tweede Internationale behoorden de Balkansocialisten tot de belangrijkste krachten bij de hergroepering van revolutionair links rond de Zimmerwald-beweging. Dit was echter niet voorbestemd. De pro-entente regerende politici van Servië waren ex-socialisten die actief waren geweest in de Eerste Internationale: Premier Nikola Pašić was een aanhanger van Bakoenin en zijn minister van Financiën, Lazar Paču, was een aanhanger van Marx. In Roemenië werd een vleugel van de socialistische beweging, rond de krant Adeverul, tijdens de Tweede Balkanoorlog overtuigde Roemeense chauvinisten. Ze werden in de Roemeense socialistische beweging uitgedaagd door de Arbeiderspartij onder Konstantin Dobrogeanu-Gherea en Trotski’s vriend Christian Rakovsky, die een internationalistisch, anti-oorlogsstandpunt innamen.

De Bulgaarse partij had een vergelijkbare geschiedenis als de Russische partij. De partij had haar eigen splitsing in 1903 tussen de Tesnyaks (“smalle deel”) en de “brede deel”, ruwweg analoog aan de Russische Bolsjewieken en Mensjewieken. In Rusland steunde Trotski aanvankelijk de Mensjewieken, maar toen hun politieke tekortkomingen aan het licht kwamen, sloeg hij een onafhankelijke weg in. In Bulgarije steunden hij en Lenin de Tesnyaks en sommige van zijn artikelen zijn samen met de Tensyak Khristo Kabakchiev geschreven. De Tesnyaks, onder leiding van Dimitri Blagoev, speelden een sleutelrol in het consolideren van de Balkanrevolutionairen door middel van de Balkan Socialistische Conferentie in 1910. Dit was essentieel om de Balkanrevolutionairen in te enten tegen de nationalistische druk van de Balkanoorlogen en de Eerste Wereldoorlog.

In zijn geschriften over de Balkanoorlogen benadrukt Trotski de positieve rol van deze partijen. Hij gaat echter niet diep in op de programmatische geschillen. Dit staat in contrast met Trotski’s latere, bekendere geschriften. Deels is dit te wijten aan de beperkingen van zijn werk als oorlogscorrespondent. Kievskaja Mysl, een legale krant die onderworpen was aan tsaristische censuur, was geen ideaal forum om de fijne kneepjes van revolutionaire politiek te bespreken. Dit was echter ook het gevolg van Trotski’s politieke beperkingen in die tijd.

Ten tijde van de Balkanoorlogen had Trotski al lang gebroken met de Mensjewieken, maar had hij de Bolsjewieken nog niet omarmd. In 1912 vormde hij een blok, zonder onderliggende politieke ideologie, gegroepeerd rond verschillende organisatorische grieven met de bolsjewieken. Ironisch genoeg bekritiseerde Trotski een soortgelijk blok van anti-Tesnjakse krachten, gegroepeerd rond de krant Kambana.

In beide gevallen had Trotski echter een houding die hij door latere gebeurtenissen moest opgeven. Terwijl hij de Tesnjaks steunde, stelde hij nog steeds: “De aard en de vorm van de groeperingen en verdeeldheid binnen de Bulgaarse socialistische beweging zijn in wezen te wijten aan de politieke onvolwassenheid van het land.” (p. 69) In zijn autobiografie vertelde Trotski over een soortgelijke fout als de basis van zijn toenmalige fouten in Rusland: “Ik hoopte nog steeds dat de nieuwe revolutie de mensjewieken – zoals in 1905 – zou dwingen een revolutionaire weg te volgen.  Maar ik had het belang onderschat van een voorbereidende ideologische selectie en van het politiek gestaald worden.”

De ervaringen van de imperialistische oorlog brachten de noodzaak van die “voorbereidende ideologische selectie” en het “politiek stalen” naar voren. In de Balkan werd de socialistische beweging eerder op de proef gesteld.

Leren van de geschiedenis

De Balkanoorlogen vonden meer dan een eeuw geleden plaats. Toch kan men gemakkelijk moderne parallellen zien. De Balkan is nog steeds een bron van complexe nationale conflicten. Meer in het algemeen heeft het conflict tussen de VS en China duidelijke parallellen met de verdeeldheid tussen de Alliantie en de Entente vóór de Eerste Wereldoorlog.

Natuurlijk herhaalt de geschiedenis zich nooit precies. Het is niet de taak om perspectieven van meer dan een eeuw geleden naar het heden te kopiëren en te plakken. Maar het is ook niet juist om allerlei historische verschillen aan te halen als excuus om niets te leren. De taak is om te begrijpen wat verschillende historische perioden gemeen hebben met het heden, wat de verschillen zijn en dat te gebruiken om het heden beter te begrijpen.

Buiten de Balkan zien we soortgelijke fenomenen waarbij nationale conflicten verstrikt raken in inter-imperialistische rivaliteit. De oorlog in Oekraïne is het meest zichtbare voorbeeld. Daarnaast zijn er de conflicten in de Zuid-Chinese Zee, Nagorno-Karabach en de Hoorn van Afrika. Het begrijpen van deze conflicten is gebaat bij de methodes van Trotski en de Balkansocialisten.

Nogmaals, de perioden zijn geen exacte replica’s. In de Balkan en Oost-Europa zijn de feodale elementen die in Trotski’s tijd domineerden nu afwezig. Kapitalistische verhoudingen zijn vandaag volledig dominant in de regio, hoewel de gecombineerde en ongelijke ontwikkeling in de context van de overheersing van de belangrijkste imperialistische machten nog steeds een doorslaggevende kwestie is. Trotski’s theorie van de Permanente Revolutie was deels een antwoord op het idee dat de burgerij een revolutionaire rol kon spelen tegen de oude feodale aristocratie, zoals ze deed in de Franse en Amerikaanse Revoluties. Nu de burgerij meer geconsolideerd is als de heersende klasse, is dit argument nog sterker.

Bovendien is de arbeidersklasse in de regio nu veel meer ontwikkeld. Dit plaatst hen in een veel sterkere positie om de maatschappij te veranderen. Tegelijkertijd is de organisatie van de arbeidersklasse teruggeworpen door decennia van nederlagen en is de revolutionaire socialistische beweging in de regio veel zwakker dan een eeuw geleden. Dit maakt de opbouw van arbeidersorganisatie en de revolutionaire partij des te urgenter.

Delen:
Printen:
Voorpagina van De Linkse Socialist