Het lijkt zelfs voor de ministers van de regering een complete schok te zijn geweest, toen de Russische president Poetin tegen het einde van zijn toespraak een reeks grondwetswijzigingen aankondigde die, zo zei hij, tot doel hadden om de macht van de president te verminderen, die van het parlement en de premier te versterken en de zogenaamde ‘Staatsraad’ te bevorderen van een adviserend orgaan naar een deel van de overheidsstructuren.

Door Rob Jones vanuit Moskou

Ongeveer een uur later, tijdens een vergadering met het kabinet, kondigde premier Dmitry Medvedev aan dat hij, samen met de hele regering, zijn ontslag zou indienen om de noodzakelijke veranderingen te kunnen doorvoeren. Vervolgens werd hij door Poetin benoemd tot plaatsvervangend leider van de Staatsraad, die door de president zelf wordt geleid. Tegen de avond werd het relatief onbekende hoofd van de belastingdienst, Michail Mishustin, gezien als ‘technocraat’, benoemd tot premier.

Vladimir Poetin zet zijn opties op een rijtje om aan het einde van deze presidentiële termijn in 2024 de macht in handen te houden. Volgens de Russische grondwet kan één persoon slechts twee termijnen als president dienen. Maar Poetin is sinds 2000 aan de macht. In zijn eerste twee termijnen van vier jaar gebruikte hij een dubbelzinnige formulering om banen te ruilen – Poetin werd premier en Medvedev president – alvorens terug te keren voor nog eens twee termijnen. Om zijn bewind verder uit te breiden, werd de grondwet gewijzigd om elke termijn te verlengen tot zes jaar.

Rusland is geen burgerlijke democratie. Serieuze oppositiepartijen en -kandidaten mogen niet deelnemen aan verkiezingen. In het verleden heeft Poetin aanzienlijke steun gekregen van de bevolking. Na de jaren van economische chaos en rampspoed onder Boris Jeltsin kreeg zijn regime steun voor het herstel van de orde. Dit viel samen met een periode tot 2008 van door olie gedreven economische groei, die de levensstandaard verbeterde. De eerste maanden van de wereldwijde crisis werden de oliereserves gebruikt om de economie te laten groeien. Door de overname van de Krim kon het Kremlin gebruik maken van een intense, zij het relatief kortstondige, vaderlandslievende golf.

Onrustige tijden voor de boeg

Nu wordt het Kremlin geconfronteerd met een crisis die zich op verschillende fronten ontwikkelt. De levensstandaard daalt al minstens 5 jaar. Alsof dit nog niet genoeg is, ontwikkelt zich een nieuwe wereldwijde recessie, die het voor Rusland nog moeilijker zal maken. De ontevredenheid binnen de samenleving is merkbaar toegenomen, vooral onder de jongeren, die hun hele leven onder het kapitalisme hebben doorgebracht, en velen onder Poetin. De steun voor de regering is gedaald en die voor Poetin zelf staat op het laagste niveau sinds hij aan de macht is gekomen. De afgelopen jaren waren er aanzienlijke protesten tegen pensioenhervormingen, tegen corruptie en verkiezingsmanipulatie en tegen ecologische kwesties. Voeg daarbij Poetin’s gekoesterde ‘Nationale projecten’, een reeks beloften die hij na de laatste verkiezingen heeft gedaan om bijvoorbeeld de levensverwachting te verhogen, en die mislukken. Zelfs het klimaat ondermijnt het vroegere gevoel van stabiliteit: de temperaturen in Rusland stijgen meer dan twee keer zo snel als de wereldwijde stijging.

Voorlopig staat het bedrijfsleven volledig achter het regime, oppositionele zakenlui zijn aan de kant gezet of gedwongen om naar het buitenland te vluchten, terwijl de rest profiteert van lage lonen en zeer lage belastingen. Maar met de wereldwijde recessie die op komst is en de verkiezingen voor de Doema die volgend jaar plaatsvinden, wordt het Kremlin nerveus. Hoewel er geen kans is dat ze de in scène gezette parlementsverkiezingen verliezen, zullen ze ernstig in het gedrang komen als de opkomst daalt of, zoals afgelopen zomer in Moskou is gebeurd, er grote protesten ontstaan tegen de weigering om oppositiekandidaten toe te laten. Als er een massabeweging ontstaat, zou dit een breuk in de heersende klasse kunnen veroorzaken.

Preventieve zet

Het lijkt er dus op dat het Kremlin heeft besloten om vroegtijdig op zoek te gaan naar manieren om de heerschappij van Poetin te verlengen. De voorkeursoptie lijkt nu uitgesloten. Sinds enkele jaren was er het idee om de huidige unie tussen Rusland en Wit-Rusland te versterken tot een soort federatie, met een federale president, Poetin. Maar president Loekasjenko van Wit-Rusland heeft zich daartegen verzet, met name sinds de gebeurtenissen in Oekraïne. Hij heeft zich verder van Rusland verwijderd en is dichter naar de EU opgeschoven. Nu is de optie van Kazachstan op de voorgrond getreden. Daar heeft de autoritaire president Nazarbayev zich teruggetrokken als president, zijn dochter gepromoveerd tot hoofd van het parlement, de verkiezing van een veilige marionetpresident georganiseerd en de Veiligheidsraad van het land overgenomen, die in feite aan de macht blijft. Tenslotte hernoemde hij de hoofdstad naar zichzelf.

Nu moeten we zien hoe de situatie in Rusland zich de komende maanden zal ontwikkelen. De bijna onbekende premier Mishustin is misschien maar een lapmiddel, want hij ziet zijn werk slechts als het bewaken van de winkel terwijl de grondwetswijzigingen worden doorgedrukt. Mishustin liet evenwel doorschemeren dat de belastingen voor het bedrijfsleven nog verder zullen worden verlaagd. Zijn kandidatuur is zonder tegenstand door het parlement gepasseerd. De zogenaamde communisten, die altijd loyaal zijn aan het Kremlin, hebben zich enkel onthouden.

Maar voor het geval Mishustin ideeën krijgt om een te grote rol te spelen, lijkt het erop dat het Kremlin ook daarop voorbereid is. In de afgelopen maanden zijn een aantal hooggeplaatste regionale belastingambtenaren gearresteerd, wat vaak wordt gezien als een waarschuwing aan degenen die hogerop staan om niet buiten de gebaande paden te treden. Ondertussen beweert anticorruptie-activist Alexey Navalny dat Mishutin en zijn vrouw vele malen meer inkomsten en eigendommen hebben dan hun officiële inkomsten toelaten.

Grondwetshervorming

Intussen is het Kremlin bezig zijn grondwetshervorming door te drukken. Een werkgroep van 75 constitutionele juristen, academici, culturele en sportfiguren is opgericht om de voorstellen van het Kremlin te herzien. Op dit moment zijn er elf punten – waaronder de versterking van het gezag van de Staatsraad en een verbod voor iedereen die een dubbele nationaliteit heeft of in andere landen woont om een staatsfunctie te bekleden. Cynisch genoeg bevat het ook een punt om de automatische indexering van de pensioenen in de grondwet op te nemen.

Een mogelijke uitkomst is dat de belangrijkste verandering de status van de “Staatsraad” is, die momenteel een adviesorgaan is bestaande uit door het Kremlin benoemde gouverneurs van 7 federale regio’s plus de door het Kremlin goedgekeurde regionale regeringsleiders en vier leiders van de Doema-fractie. Op zijn minst lijkt het erop dat de machtige Veiligheidschefs worden toegevoegd, waardoor Poetin als hoofd van de Staatsraad echte macht kan uitoefenen.

Het kan niet worden uitgesloten dat deze werkgroep het voorstel van het Kremlin om de beperking van twee presidentiële ambtstermijnen op te heffen, waardoor Poetin “de wil van het volk” kan accepteren en president voor het leven kan worden. Een andere mogelijkheid is dat er een nieuwe functie wordt gecreëerd – die van “nationaal leider”.

Een “volksstemming”

Wat er ook geamendeerd wordt, deze voorstellen zullen begin mei “als een pakket” worden voorgelegd aan een “volksstemming”. Het Kremlin staat erop dat dit geen referendum is, maar heeft niet uitgelegd wat dit betekent. In werkelijkheid zal het een bonapartistische volksraadpleging zijn over het vertrouwen in de president.

De Russen zijn in de afgelopen periode waarschijnlijk minder met politiek bezig geweest dan velen in andere landen. Maar deze veranderingen, de belangrijkste sinds vele jaren, hebben een golf van politieke discussie uitgelokt. Velen maken opmerkingen over de belofte om de pensioenen te indexeren nadat de regering vorig jaar de pensioenleeftijd heeft verhoogd. Vaak komt deze opmerking vanuit wantrouwen tegenover de regering. De realiteit is dat deze poging om de staatsstructuren te veranderen een erkenning is van het feit dat het regime de dreigende crisis voelt. Of deze veranderingen zich vertalen in protesten is nog te vroeg om te zeggen, maar het is onvermijdelijk dat het vertrouwen van de massa’s in de mogelijkheid om terug te vechten, zal groeien in de komende periode.

Strijd voor democratische en economische rechten

De liberale oppositie zal proberen deze situatie te benutten om te pleiten voor het einde van het autoritarisme ten gunste van een of andere vorm van ‘eerlijk kapitalisme’, zonder te begrijpen dat het huidige regime de wensen van de meerderheid van de Russische bedrijven vervult. Zij zullen de noodzaak om te strijden voor echte democratische rechten scheiden van de economische en sociale kwesties – in veel gevallen zijn zij voorstander van lagere lonen en pensioenhervormingen. Daarmee werpen ze een obstakel op voor de betrokkenheid van de arbeidersklasse, de enige kracht die echte verandering in Rusland kan brengen.

Als socialisten zullen wij het voortouw nemen in de strijd voor democratische rechten. In plaats van een werkgroep van 75 mensen uit de heersende Russische elite om de voorstellen van het Kremlin te amenderen, steunen wij de bijeenroeping van een constituerende vergadering bestaande uit democratisch gekozen vertegenwoordigers van de werkende bevolking, de jongeren en de nationale minderheden in Rusland om een werkelijk democratische regering te vormen. Tegelijkertijd strijden we voor een degelijk loon voor iedereen, een omkering van de pensioenhervormingen, voldoende publieke middelen voor gratis en kwalitatief hoogstaande zorg en onderwijs en het in publieke handen nemen van de natuurlijke grondstoffen, de banken en de grote ondernemingen. Zo kunnen de middelen in het belang van de gewone mensen worden gebruikt.  De enige manier om een einde te maken aan dit autoritaire kapitalistische regime is door te strijden voor een democratisch socialistisch Rusland als onderdeel van een socialistische wereld.