Home / Edito - Internationaal / Oekraïne. Janoekovitsj afgezet, rechtse regime neemt macht

Oekraïne. Janoekovitsj afgezet, rechtse regime neemt macht

Door Niall Mulholland, CWI

26oekraineDe afgelopen dagen werd president Viktor Janoekovitsj aan de kant geschoven, hij is de Oekraïense hoofdstad Kiev ontvlucht. Het massale ongenoegen tegenover de breed verspreide armoede en het corrupte regime heeft sinds november mee geleid tot een revolte in Kiev en heel wat andere delen van het land.

Het gebrek aan een alternatief vanuit de arbeidersbeweging liet de reactionaire krachten met imperialistische steun vanuit het westen toe om de protestbeweging te domineren. Het nieuwe pro-Westerse regime consolideert haar macht, maar tegelijk is er een gevaarlijke uitdieping van de etnische verdeeldheid onder de 46 miljoen inwoners.

Na de bloedige confrontaties tussen betogers en politie in Kiev, waarbij tussen 18 en 21 februari meer dan 80 doden en honderden gewonden vielen, onderhandelden politieke leiders uit Duitsland, Frankrijk en Polen een akkoord met het afbrokkelende regime van Janoekovitsj. Het door de EU onderhandelde akkoord was gericht op de vorming van een regering van ‘nationale eenheid’ met presidents- en premierverkiezingen in november. Tegelijk zou de grondwet van 2004 terug van kracht worden, waardoor de macht van de president aan banden zou gelegd worden.

Het akkoord hield niet lang stand. De rechtse oppositie, waaronder ook ultranationalistische en fascistische elementen, ging in het offensief om haar slag volledig binnen te halen. Het parlement zette Janoekovitsj af en stelde leiders van de Vaderlandpartij, Arsen Avakov en Oleksandr Toertsjinov, aan als Minister van Binnenlandse Zaken en als parlementsvoorzitter. Toertsjinov is een bondgenoot van voormalig premier Julia Timosjenko, die door het parlement op 22 februari uit de gevangenis werd vrijgelaten. Toertsjinov is ook dienstdoend president. Hij probeert deze week een nieuwe coalitie te vormen en er komen nieuwe presidentsverkiezingen op 25 mei. Er was een arrestatiebevel voor Janoekovitsj en andere voormalige ministers.

Zelfs parlementsleden van de Partij van de Regio’s van Janoekovitsj stemden voor deze maatregelen. Voormalige partijgenoten proberen zich wanhopig van het oude regime te distantiëren. De fractieleider van de Partij van de Regio’s veroordeelde de afgezette president omdat hij “criminele bevelen” gaf. Machtige oligarchen die tot voor kort trouwe bondgenoten van Janoekovitsj waren en die voordeel haalden uit zijn banden met Rusland, hebben snel hun kar gedraaid om het nieuwe regime te steunen.

Woede in het Kremlin

Het Kremlin reageerde woedend op de gebeurtenissen en heeft het over een door het Westen gesteunde ‘staatsgreep’ onder leiding van “gewapende extremisten en relschoppers.” Het afzetten van Janoekovitsj een belangrijke nederlaag voor het regime van Poetin voor wie de Oekraïne van strategisch groot belang is.

Het Kremlin deed er alles aan om de banden met het buurland economisch en politiek sterker aan te halen. In november stemde Moskou in met een pakket van 15 miljard dollar om Kiev te ondersteunen nadat Janoekovitsj een associatieakkoord met de EU had verworpen. Het versterkte de internationale strijd tussen de imperialistische machten die invloed over de Oekraïne willen verwerven, het land is immers ook van groot geostrategisch belang voor de VS en de NAVO.

Het verworpen akkoord met de EU leidde tot protest op het Maidanplein in het centrum van Kiev. Aanvankelijk waren er daar vooral betogers van de middenklasse en studenten. Velen hebben illusies dat een samenwerking met de EU zal leiden tot welvaart en democratische rechten. Nochtans was het akkoord met de EU verbonden met een hard besparingsplan van het IMF. Janoekovitsj vreesde terecht dat dit akkoord zou leiden tot een explosie van massaprotest.

Het geweld van de oproerpolitie tegen de betogers zorgde ervoor dat hun aantallen aanzwollen in de straten van Kiev en Lviv en doorheen het Oekraïens-sprekende westelijke deel van het land. Ongenoegen over de schorsing van het akkoord met de EU ging al gauw over in massale woede tegenover de armoede, economische stagnatie en het corrupte, incompetente en autoritaire regime van Janoekovitsj.

De werkende bevolking kwam steeds dieper in de armoede terecht, terwijl Janoekovitsj en de ‘familie’ van gangsters rond hem steeds rijker werden. Er waren zelfs protestacties tegen het regime in het geïndustrialiseerde, voornamelijk Russisch-sprekende, oostelijke deel van de Oekraïne. Daar haalde Janoekovitsj nochtans de meeste steun.

Het corrupte regime bleek al gauw weinig populair te zijn. Dat werd nogmaals bevestigd toen betogers de poorten van de villa van Janoekovitsj openbraken om zijn bijzonder rijkelijke levensstijl aan te tonen. Het valt wel op dat de Westerse media bijzonder stilzwijgend blijven over de gelijkaardige levensstijl van de pro-Westerse oligarchen en politici.

Bij afwezigheid van sterke arbeidersorganisaties was het niet mogelijk om het massale verzet tegen Janoekovitsj om te zetten in een verenigde massabeweging van de volledige werkende bevolking van het land om zo de etnische, religieuze en taalkundige verschillen te overstijgen. Veel gewone werkenden trokken de straat op, maar de revolte werd niet geleid door de arbeidersklasse die als klasse voor zichzelf handelde. De meerderheid van de werkende bevolking is tegen het regime en de oligarchen, maar ze bleef grotendeels passief. De arbeidersklasse zette haar stempel niet op een georganiseerde en onafhankelijke wijze op de gebeurtenissen.

Reactionaire krachten

In de plaats daarvan waren reactionaire krachten van bij het begin in staat om in het vacuüm te treden. Ze kregen Westerse steun om op cynische wijze het ongenoegen van de massa’s uit te spelen. Rechtse pro-kapitalistische politici zoals Vitali Klitsjko, de vroegere bokskampioen bij de zwaargewichten, en Arseniy Jatsenioek, van de Vaderlandpartij, namen de leiding.

Ze vormden een alliantie met de ultranationalisten, de extreme rechterzijde en de neofascistische groepen. De afgelopen drie maanden speelden de anti-semitische partij Svoboda en het extreemrechtse Rechtse Sector een belangrijke rol in het opzetten van straatgevechten en bezettingen van regeringsgebouwen.

Het reactionaire karakter van het nieuwe regime en de vrees dat ervoor heerst, blijkt onder meer uit de oproep van Rabbi Moshe Reuven Azman aan de Joodse bevolking van Kiev om de stad te veralten. De nieuwe minister van Binnenlandse Zaken stelde dat de ‘zelfverdedigingskrachten’ van Maidan zullen opgenomen worden in de nieuwe structuren van het regime. Partijleiders van Svoboda zullen wellicht ministerposten opnemen.

Het provocatieve beslissing van het parlement om de status van de Russische taal in te perken, versterkt de roep naar een afscheiding van het Russisch-sprekende zuiden en oosten van de Oekraïne. In Sevastopol, op de Krim, waren er duizenden betogers die met Russische vlaggen zwaaiden. Sevastopol heeft een belangrijke marinebasis voor de Russische zeevloot op de Zwarte Zee. De betogers in Sevastopol beslisten om een “parallelle regering” op te zetten met “burgerverdedigingsgroepen”.

Afgelopen weekend waarschuwde de Amerikaanse veiligheidsadviseur Susan Rice Poetin dat een militaire interventie van Rusland een “zware fout” zou zijn. Het hoofd van het militaire commando van de NAVO in Europa zag de Russische legertop op 24 februari. De Westerse landen probeerden de spanningen met Rusland wat af te zwakken.

Moskou heeft de regionale leiders in het oosten van de Oekraïne aangemoedigd om zich te verzetten tegen het nieuwe bewind in Kiev en om op te komen voor meer ‘autonomie’. Het blijft afwachten hoe ver dit proces zal gaan, maar als grote delen de weg van afscheiding zouden opgaan, is het niet uitgesloten dat Poetin overgaat tot een gewapende interventie.

Elkaar bestrijdende oligarchen en de agressieve tussenkomst van het Westerse en het Russische imperialisme hebben het land gevaarlijk dichter bij een ongeordend proces van desintegratie gebracht, met mogelijk een bloedig opdelen.

Het land is failliet

Poetin beschikt nog steeds over een machtige economische invloed. Meer dan de helft van de export van de Oekraïne gaat naar Rusland en dat laatste land voorziet de gastoevoer in de Oekraïne. Het Russische regime kan de bevolking van de Oekraïne heel wat problemen bezorgen, bijvoorbeeld als het de prijsdaling met 30% voor gas terug intrekt.

Noch Brussel, met Amerikaanse steun, noch Moskou en zijn oligarchen, verdedigen de belangen van de werkende bevolking in de Oekraïne. Als het nu Janoekovitsj of het nieuwe pro-Westerse regime in Kiev is, ze handelen beiden om de belangen van een handvol superrijken te verdedigen. Dat gebeurt onder meer door de bevolking een hard besparingsbeleid op te leggen.

Rusland gaf aan dat het de 15 miljard dollar voor de Oekraïne zal bevriezen. Westerse leiders onderhandelen over het bijeenzoeken van een “reddingsplan” om het land van het bankroet te redden. Het nieuwe regime in Kiev zegt dat het 35 miljard dollar over een periode van twee jaar nodig heeft om te vermijden dat de economie in de afgrond stort. De economische groei in 2013 stond op nul en de munt verloor de afgelopen drie maanden meer dan 8% van haar waarde.

De Financial Times berichtte dat de EU en de VS duidelijk maakten dat er geen extra middelen komen zonder een bereidheid van de nieuwe regering in Kiev om over te gaan tot “economische hervormingen.” De Amerikaanse minister van Begroting Jack Lew benadrukte de noodzaak van “hervormingen die door een IMF-programma ondersteund worden”. (Lees: meer besparingen en privatiseringen).

Een opvallend element van de afgelopen weken was dat er over etnische grenzen heen op verschillende plaatsen werd geprotesteerd tegen het volledige politieke establishment en de oligarchen die achter deze politici staan. De werkende bevolking in het volledige land wil een einde maken aan de maffiaregimes en de oligarchen. De schreeuw voor een andere samenleving met democratische rechten en een goede levensstandaard wordt luider.

Oppositieleider Julia Timosjenko werd volgens een journalist van ‘The Guardian’ “vriendelijk maar zeker niet uitbundig” ontvangen op het Maidanplein. Ze sprak daar nadat ze uit de gevangenis van Kharkiv werd vrijgelaten. Heel wat inwoners van de Oekraïne herinneren dat Timosjenko, de held van de Oranje Revolutie van 2004, premier werd en aan het hoofd stond van een corrupt regime dat besparingen doorvoerde op de al erg lage levensstandaard.

Nieuwe regime zal botsen met de werkende bevolking

Het nieuwe pro-Westerse bewind hoopt op een periode van respijt, maar vroeg of laat zal dit regime botsen met de belangen van de werkende bevolking in het land. De crisis van de afgelopen maanden maakt duidelijk hoe dringend er behoefte is aan eigen organisaties van de werkende bevolking, zowel op syndicaal als op politiek vlak. Dat was tot nu toe een moeilijk en aanslepend proces. Met de ervaring van decennialang stalinistisch bewind is dit niet verwonderlijk. In die periode werd alles eraan gedaan om zelforganisatie tegen te gaan. Vervolgens kwam er de val de Sovjetunie en de ‘shocktherapie’ met de herinvoering van het kapitalisme. Het politieke bewustzijn onder de massa’s is hierdoor verward en gedesoriënteerd.

Maar de werkende bevolking kan snel belangrijke lessen trekken uit eigen ervaringen en gebeurtenissen. We hebben al de ontgoocheling van de ‘Oranje Revolutie’ en van het bewind van Janoekovitsj gehad. Figuren als Toertsjinov, Klitsjko en Jatsenioek en andere pro-Westerse politici zullen snel dat lot volgen.

Een groeiend deel van de werkende bevolking zal beseffen dat enkel de uitbouw van een massale multi-etnische, onafhankelijke arbeiderspartij die ingaat tegen het reactionaire nationalisme, de oligarchen en de imperialistische inmengingen antwoorden biedt. Een socialistische partij met massale steun die de eenheid onder alle werkenden versterkt, zou opkomen voor een arbeidersregering om de enorme rijkdom van de oligarchen in handen te nemen en de grote banken en bedrijven te nationaliseren als onderdeel van een democratisch geplande economie die de belangen van de overgrote meerderheid van de bevolking centraal stelt. Een dergelijke strijd zou ook op steun van de werkende bevolking in Europa en Rusland kunnen rekenen.