Recensie door David Johnson

De film ‘The Suare’ (el Midan) werd in 2013 gemaakt en genomineerd voor een Oscar. De film werd eerder in februari vertoond op de Berlinale. Ten onrechte is de film niet erg bekend bij ons. Hieronder een recensie door David Johnson die eerder verscheen in weekblad ‘The Socialist’.

Het Tahrirplein van Caïro verscheen sinds 2011 met de regelmaat van de klok in de wereldmedia. Het plein werd twee keer bezet als onderdeel van een massale opstand die een president ten val bracht. Hosni Moebarak moest na 30 jaar van brutale dictatuur de aftocht blazen. Amper 12 maanden later moest Mohammed Morsi hetzelfde doen.

‘The Square’ is een levendige documentaire film die begint met de opstand van januari 2011. Het begint met de opstand tegen Moebarak en eindigt kort na de val van Morsi in juli 2013.

De ebbe en vloedgolven van de Egyptische revolutie worden gebracht door de ogen van actieve deelnemers, in het bijzonder de jonge activist Ahmed Hassan, de Moslimbroeder Magdy Ashour die onder Moebarak werd gemarteld en Khalid Abdala, een Britse acteur die in een Egyptisch gezin werd geboren en vooral bekend is door zijn rol in ‘The Kite Runner’.

In februari 2011 verbroederden de massa’s met soldaten. Moslims en christenen mengden zich vrolijk onder elkaar. Jonge vrouwen riepen vol zelfvertrouwen slogans. Ze waren allen verenigd tegen het regime. “Brood, vrijheid en sociale gerechtigheid”, eisten miljoenen mensen.

Weg met Moebarak!

Een legerofficier kondigt het ontslag van Moebarak aan op televisie waarop de betogers dansen en huilen van geluk. “Het is op dat ogenblik dat we beseften dat de mensen de echte macht hebben”, stelt Ahmad. “Er komen goede tijden.”

De euforie houdt enkele weken aan. De film toont de levendige discussies onder de massa’s, er wordt gedebatteerd over hoe de samenleving vooruit kan.

Maar de legerleiding neemt de controle over de regering, de massa’s worden overtuigd om naar huis te gaan en er lijkt weinig te veranderen.

Hoe verder?

De activisten keren terug naar het plein en proberen de positie die ze maanden voordien hadden terug te bekomen. Ze worden gewelddadig aangepakt door de veiligheidsdiensten.

De film toont beelden van het lichaam van de zanger Ramy Essam, wiens songs de soundtrack van de opstand werden, nadat hij in elkaar werd geslagen door de ordediensten.

Een activist voelt dat de betogers de macht verliezen en zegt: “Het was alsof we het uitstekend deden bij een examen maar vergaten om onze naam op het papier te schrijven. Niemand wist aan wie het toebehoorde.”

Magdy, het lid van de Moslimbroederschap (MB), komt in beeld bij een bezetting van Tahrir bij het begin van de opstand van Moebarak. Nochtans was er op dat ogenblik een bevel van de MB-leiding om niet aan de acties deel te nemen. Magdy zegt: “Ik ben niet tevreden met de leiding van de Moslimbroederschap.”

Khalid maakt ruzie met zijn moeder, een activiste van een oudere generatie, over de verkiezingen. Hij stelt dat enkel de Moslimbroeders sterk georganiseerd naar de verkiezingen trekken. Maar zijn enige alternatief erop is de stelling dat de verkiezingen moeten uitgesteld worden. “Alle politici falen.”

Het bloedbad door het leger onder vreedzame christelijke betogers in oktober 2011 komt uitgebreid aan bod in de film. Tegen december schiet het leger met scherp op betogers rond Tahrir. De moedige cameramensen brengen de kijkers samen met Ahmed naar de frontlinie. Er worden ook beelden getoond van de geïmproviseerde ziekenpost langs de straat waar Ahmed terecht komt na een verwonding.

Ahmed lijkt verrast door de snelle veranderingen op een jaar tijd. “Revolutionairen worden verraders genoemd, terwijl de verraders plots helden worden.” Maar hij blijft de strijd aangaan.

Bij de tweede ronde van de presidentsverkiezingen van mei 2012 is de keuze beperkt tot Morsi van de Moslimbroederschap en Shafiq van het oude regime. Toch is er vreugde als Shafiq een nederlaag lijdt, zelfs indien het met een beperkt verschil van amper 3% was.

Khalid stelt vast: “Meestal verzetten we ons en zeggen we ‘neen’. Maar we hebben geen eigen alternatief.” Magdy’s tienerdochter zegt: “Er werd niets bereikt met de revolutie. We hebben nog steeds geen gezondheidszorg.”

Op het einde van de film wordt de Moslimbroederschap onder vuur genomen en wordt Morsi aan de kant geschoven na de grootste betoging uit de geschiedenis. Maar hij wordt vervangen door generaal al-Sisi, de toplui van het leger hebben het nog steeds voor het zeggen.

‘The Square’ toont de moed, vastberadenheid en energie van de revolutionaire jongeren. De film toont ook hoe gewone MB-leden zoals Magdy hierdoor beïnvloed werden en samen opkwamen voor waardigheid en sociale rechtvaardigheid. Er wordt wel geen antwoord gegeven op de vraag hoe het mogelijk is dat het repressieve regime van Moebarak drie jaar later opnieuw wordt opgebouwd.

Rol van de arbeidersklasse

In de film wordt niet ingegaan op het feit dat miljoenen werkenden een cruciale rol speelden in de val van Moebarak door zich te organiseren in vakbonden en de strijd voor hogere lonen en betere arbeidsvoorwaarden te voeren.

Hun afwezigheid is een weerspiegeling van het ontbreken van een georganiseerde arbeidersaanwezigheid op Tahrir. Er waren veel arbeiders op dat plein, maar ze waren er als individuen en niet als georganiseerde klasse die leiding kon geven aan de ongeorganiseerde armen en delen van de middenklasse.

De revoluties van 2011 in Tunesië en Egypte lagen mee aan de basis van massaal jongerenprotest in Europa en de VS met de Indignado’s en de Occupybeweging. De film toont de mogelijkheden maar ook de zwaktes van die bewegingen die zoveel mensen op de been brachten om verandering te eisen.

Er wordt echter geen idee gegeven van hoe echte verandering kan bekomen worden of hoe het mogelijk was dat de heersende klasse de macht kon behouden, zelfs indien dit niet bepaald stabiel is in zowel Tunesië als Egypte. De opbouw van een eigen partij is van groot belang om tot verandering te kunnen komen. Er is nood aan een strategie voor een arbeidersregering en een democratische socialistische samenleving die beroep doet op internationale steun.

De film ‘The Square’ werd amper vertoond, ondanks verschillende prijzen op filmfestivals in 2013 en een Oscarnominatie in 2014. Meer info over de film vind je hier: http://www.thesquarefilm.com